Gezegdes kom je overal tegen. In boeken, in gesprekken, in schoolteksten en soms ook in opdrachten voor taal of begrijpend lezen. Voor volwassenen voelen veel gezegdes vanzelfsprekend, maar voor kinderen kunnen ze best verwarrend zijn.
Dat komt doordat een gezegde vaak niet letterlijk betekent wat er staat. Als iemand zegt dat iets “met de deur in huis valt”, gaat het natuurlijk niet echt over een deur of een huis. Je kind moet leren dat er achter zo’n zin een figuurlijke betekenis zit.
In dit artikel lees je wat gezegdes zijn, wat het verschil is met spreekwoorden en uitdrukkingen en hoe je je kind thuis kunt helpen om gezegdes beter te begrijpen en te oefenen.
Wat zijn gezegdes?
Een gezegde is een vaste combinatie van woorden met een figuurlijke betekenis. Dat betekent dat je de woorden niet letterlijk moet nemen. De zin betekent iets anders dan wat er precies staat.
Bijvoorbeeld: “iets onder de knie hebben”. Je kind kan denken dat er echt iets onder een knie ligt, maar de betekenis is dat je iets goed kunt of goed begrijpt.
Gezegdes horen bij taalgevoel en woordenschat. Kinderen leren ze vaak stap voor stap herkennen. Eerst begrijpen ze losse woorden, daarna leren ze dat sommige zinnen samen een andere betekenis krijgen.
Voor ouders is het handig om te weten dat gezegdes niet altijd meteen vanzelf gaan. Een kind kan technisch goed lezen, maar toch moeite hebben met de betekenis van een gezegde in een tekst.
Wat is het verschil tussen gezegdes, spreekwoorden en uitdrukkingen?
Gezegdes, spreekwoorden en uitdrukkingen lijken veel op elkaar. Ze worden in het dagelijks taalgebruik ook vaak door elkaar gehaald. Voor kinderen is dat niet erg, maar het helpt wel als je het verschil eenvoudig kunt uitleggen.
Een spreekwoord is meestal een vaste zin met een wijze les of algemene waarheid. Denk aan “Na regen komt zonneschijn”. Dat betekent dat er na een moeilijke periode vaak weer iets goeds komt.
Een gezegde is vaak korter en wordt gebruikt als onderdeel van een zin. Denk aan “met de neus in de boter vallen”. Dat betekent dat iemand geluk heeft.
Een uitdrukking is een vaste manier van zeggen met een figuurlijke betekenis. In de praktijk lijkt dit sterk op een gezegde. Daarom is het voor basisschoolkinderen vooral belangrijk dat ze de betekenis begrijpen, niet dat ze elk begrip perfect kunnen benoemen.
Kort voorbeeld van het verschil
Een spreekwoord geeft vaak een les: “De appel valt niet ver van de boom.”
Een gezegde past meestal in een zin: “Hij viel met zijn neus in de boter.”
Een uitdrukking is een vaste formulering: “Dat loopt uit de hand.”
Je hoeft dit verschil thuis niet te ingewikkeld te maken. Voor de meeste kinderen is het belangrijker dat ze leren nadenken over de betekenis in de context.
Waarom zijn gezegdes belangrijk voor kinderen?
Gezegdes helpen kinderen om taal beter te begrijpen. Ze leren dat woorden niet altijd letterlijk bedoeld zijn en dat je soms verder moet kijken dan de losse woorden in een zin.
Dat is belangrijk voor woordenschat, taalbegrip en begrijpend lezen. Een kind dat gezegdes herkent, begrijpt teksten vaak beter. Vooral in verhalen, informatieve teksten en toetsvragen kan figuurlijke taal voorkomen.
Ook in gesprekken zijn gezegdes handig. Kinderen horen ze van ouders, leerkrachten, familieleden en in filmpjes of boeken. Hoe vaker ze gezegdes tegenkomen, hoe makkelijker ze de betekenis gaan onthouden.
Voor sommige kinderen blijft figuurlijke taal lastig. Dat is normaal. Ze hebben vaak herhaling, voorbeelden en duidelijke situaties nodig om de betekenis goed te begrijpen.
Hoe kun je gezegdes thuis oefenen?
Gezegdes oefenen hoeft niet moeilijk te zijn. Je kunt dit al doen tijdens het lezen, praten of samen maken van korte zinnen. Het belangrijkste is dat je kind de betekenis leert herkennen in een gewone situatie.
Een eenvoudige manier is om een gezegde te kiezen en je kind te vragen wat het letterlijk zou kunnen betekenen. Daarna bespreek je wat het echt betekent. Juist dat verschil maakt gezegdes vaak leuk en leerzaam.
Je kunt ook samen voorbeeldzinnen maken. Bijvoorbeeld: “Ik heb de tafels goed geoefend, dus ik heb ze nu onder de knie.” Zo leert je kind hoe een gezegde in een gewone zin past.
Een andere goede oefening is een korte quiz. Geef drie betekenissen en laat je kind kiezen welke betekenis klopt. Dit maakt oefenen actief en helpt je kind beter nadenken over taal.
Oefen liever kort en regelmatig dan lang achter elkaar. Vijf tot tien minuten per keer is vaak genoeg. Kinderen onthouden gezegdes beter als ze ze vaker in verschillende situaties tegenkomen.
Gezegdes en begrijpend lezen
Bij begrijpend lezen moet een kind niet alleen woorden lezen, maar ook snappen wat een tekst bedoelt. Gezegdes kunnen daarbij een struikelblok zijn. Als een kind een gezegde letterlijk neemt, kan de hele zin verkeerd worden begrepen.
Staat er bijvoorbeeld “Sam gooide de handdoek in de ring”, dan gaat het meestal niet over een echte handdoek. De betekenis is dat Sam opgeeft. Een kind moet dus leren dat de tekst iets anders bedoelt dan wat er letterlijk staat.
Daarom is het goed om gezegdes te oefenen in zinnen en korte teksten. Losse betekenissen leren kan helpen, maar echte vooruitgang ontstaat vaak als je kind ziet hoe een gezegde in een verhaal wordt gebruikt.
Voor begrijpend lezen is dit extra waardevol. Kinderen leren beter voorspellen, verbanden leggen en de bedoeling van een zin herkennen. Dat zijn vaardigheden die ook bij taaltoetsen en tekstvragen belangrijk zijn.
Bekende gezegdes met betekenis
Veel ouders zoeken naar een lijst met gezegdes en betekenis. Dat is logisch, want voorbeelden maken de uitleg meteen duidelijker. Hieronder staan bekende Nederlandse gezegdes die kinderen kunnen tegenkomen.
Voorbeelden van gezegdes die kinderen vaak tegenkomen
“Iets onder de knie hebben” betekent dat je iets goed kunt.
“Met de deur in huis vallen” betekent dat je meteen zegt waar het om gaat.
“Door de mand vallen” betekent dat duidelijk wordt dat iemand iets verkeerd heeft gedaan of niet eerlijk was.
“De draad kwijt zijn” betekent dat je even niet meer weet waar je mee bezig was.
“Een oogje in het zeil houden” betekent dat je ergens goed op let.
“Met je neus in de boter vallen” betekent dat je geluk hebt.
“Iets uit je duim zuigen” betekent dat je iets verzint.
“De knoop doorhakken” betekent dat je een beslissing neemt.
“Op je tenen lopen” betekent dat iets eigenlijk te moeilijk of te zwaar voor je is.
“Ergens een stokje voor steken” betekent dat je voorkomt dat iets gebeurt.
Bespreek zulke gezegdes rustig met je kind. Vraag eerst wat je kind denkt dat het betekent. Daarna kun je samen kijken naar de echte betekenis en een voorbeeldzin bedenken.
Extra oefenen met taal en begrijpend lezen
Sommige kinderen hebben wat meer herhaling nodig. Dat geldt zeker als je kind vaker moeite heeft met woordenschat, figuurlijke taal of begrijpend lezen. In dat geval kan een oefenboek helpen om stap voor stap te oefenen.
Een goed oefenboek geeft duidelijke uitleg, afwisselende opdrachten en voldoende herhaling. Daardoor weet je als ouder beter waar je kunt beginnen en hoeft je kind niet steeds losse opdrachten te maken zonder lijn.
De oefenboeken van oefenboeken.nl sluiten aan bij wat kinderen op de basisschool leren. Ze zijn bedoeld om thuis rustig te oefenen met onderwerpen zoals taal, spelling, begrijpend lezen en rekenen. Bij een onderwerp als gezegdes is vooral de combinatie met taalbegrip en begrijpend lezen belangrijk.
Zo krijgt je kind meer vertrouwen in teksten en opdrachten. Niet door harder te werken, maar door vaker op een duidelijke manier te oefenen.
Oefenen met gratis werkbladen
Gratis werkbladen kunnen helpen om gezegdes op een rustige manier te oefenen. Ze geven je kind structuur en zorgen ervoor dat je meteen ziet welke betekenissen al duidelijk zijn en welke nog lastig blijven.
Voor oefenboeken.nl past dit vooral bij taal, woordenschat en begrijpend lezen. Een werkblad kan bijvoorbeeld vragen bevatten waarbij je kind een gezegde koppelt aan de juiste betekenis, een gezegde invult in een zin of een korte tekst leest waarin figuurlijke taal voorkomt.
Voor ouders is dat prettig, omdat je niet alles zelf hoeft te bedenken. Je kunt samen één blad maken, bespreken wat goed gaat en daarna kort herhalen wat nog lastig is.
De gratis oefenbladen van oefenboeken.nl zijn vooral handig als je thuis laagdrempelig wilt starten. Ze helpen je kind oefenen met taal en begrijpend lezen, zonder dat het meteen zwaar of schools hoeft te voelen.
Download nu onze Gratis werkbladen taal & spelling
Meer dan 100.000 ouders oefenen al met ons materiaal en zagen hun kind groeien in zekerheid, tempo en resultaat. Vul hieronder je gegevens in en ontvang de oefenbladen direct als PDF in je mailbox.
Gezegdes, Cito, IEP en Leerling in Beeld
Gezegdes worden niet altijd als los onderwerp getoetst. Toch kunnen ze wel terugkomen binnen taal, woordenschat en begrijpend lezen. Een kind moet dan begrijpen wat een zin of tekst eigenlijk bedoelt.
Bij toetsen zoals Leerling in Beeld, Cito en IEP gaat het vaak om goed lezen, verbanden leggen en betekenissen begrijpen. Figuurlijk taalgebruik kan daar onderdeel van zijn. Daarom is het zinvol om thuis af en toe met gezegdes, spreekwoorden en uitdrukkingen te oefenen.
De gratis werkbladen en oefenboeken van oefenboeken.nl kunnen hierbij ondersteunen. Ze helpen kinderen om taalvaardigheden stap voor stap te versterken, zodat ze met meer rust en zelfvertrouwen aan opdrachten en toetsen beginnen.
Het doel is niet om je kind onder druk te zetten. Het doel is om lastige taal begrijpelijker te maken.
