Tekstverbanden en signaalwoorden spelen een belangrijke rol bij begrijpend lezen. Een kind moet niet alleen begrijpen wat losse zinnen betekenen, maar ook kunnen zien hoe zinnen en alinea’s met elkaar samenhangen. Woorden als maar, omdat, daarom, ook en ten slotte kunnen daarbij belangrijke aanwijzingen geven.
Voor veel kinderen lijkt het in het begin alsof ze vooral een lange lijst met signaalwoorden moeten onthouden. Dat is niet de bedoeling. Het belangrijkste is dat je kind leert begrijpen welk verband er tussen twee stukken tekst bestaat en vervolgens ziet welke signaalwoorden daarbij helpen.
In dit artikel lees je welke tekstverbanden en signaalwoorden belangrijk zijn, vind je een handig schema met voorbeelden en krijg je praktische manieren om er thuis mee te oefenen.
Wat zijn tekstverbanden en signaalwoorden?
Een tekstverband geeft aan hoe twee zinnen, delen van een zin of alinea’s inhoudelijk met elkaar samenhangen. De schrijver kan bijvoorbeeld iets opsommen, een tegenstelling aangeven, een oorzaak noemen of een conclusie trekken.
Een signaalwoord is een woord dat een aanwijzing geeft voor zo’n verband. Bij het woord maar is er bijvoorbeeld vaak sprake van een tegenstelling. Woorden als daardoor en dus kunnen wijzen op een oorzaak-gevolgverband of een conclusie.
Neem deze zinnen:
Lina wilde buiten spelen, maar het begon hard te regenen.
Het woord maar is het signaalwoord. Het tekstverband is een tegenstelling: Lina wil naar buiten, terwijl het weer dat juist moeilijk maakt.
Het is belangrijk dat kinderen begrijpen dat een signaalwoord vooral een hulpmiddel is. Alleen het woord zoeken is niet genoeg. Je kind moet altijd controleren of het verband ook past bij de betekenis van de zinnen.
Welke tekstverbanden en signaalwoorden zijn er?
Kinderen komen tijdens het begrijpend lezen verschillende soorten tekstverbanden tegen. Sommige worden al vrij vroeg gebruikt, terwijl complexere verbanden vooral in de hogere groepen belangrijker worden.
De belangrijkste tekstverbanden op een rij
| Tekstverband | Wat betekent het? | Veelvoorkomende signaalwoorden | Voorbeeld |
| Opsommend | Er worden meerdere dingen genoemd. | en, ook, daarnaast, bovendien, ten eerste, verder | Amir neemt brood, fruit en water mee. |
| Chronologisch | Gebeurtenissen staan in een bepaalde tijdsvolgorde. | eerst, daarna, vervolgens, later, uiteindelijk | Eerst maakt Noor haar huiswerk, daarna gaat ze spelen. |
| Tegenstellend | Twee zaken verschillen van elkaar of staan tegenover elkaar. | maar, toch, echter, terwijl, daarentegen | Sam houdt van voetbal, maar zijn zus speelt liever tennis. |
| Vergelijkend | Twee zaken worden met elkaar vergeleken. | net als, zoals, evenals, hetzelfde als, in vergelijking met | Net als een fiets heeft een scooter twee wielen. |
| Oorzaak-gevolg | Iets gebeurt doordat iets anders gebeurt. | doordat, daardoor, zodat, als gevolg van | Het vroor vannacht, daardoor was de weg glad. |
| Redengevend | Er wordt verteld waarom iemand iets vindt of doet. | omdat, want, daarom | Mila blijft binnen omdat ze verkouden is. |
| Toelichtend | Er wordt extra uitleg of een voorbeeld gegeven. | bijvoorbeeld, zoals, denk aan, zo | Sommige dieren houden een winterslaap, bijvoorbeeld egels. |
| Samenvattend | De belangrijkste informatie wordt kort herhaald. | kortom, samengevat, al met al | Kortom, voldoende slaap is belangrijk voor kinderen. |
| Concluderend | Uit eerdere informatie wordt een conclusie getrokken. | dus, daarom, concluderend | Het heeft de hele nacht gesneeuwd. Dus ligt er buiten een dik pak sneeuw. |
| Voorwaardelijk | Iets gebeurt alleen wanneer aan een voorwaarde wordt voldaan. | als, indien, wanneer, mits | Als het morgen droog is, gaan we naar het park. |
| Doel-middel | Er wordt verteld welk middel wordt gebruikt om een doel te bereiken. | om te, door middel van, met behulp van | Noor oefent iedere dag om sneller te leren lezen. |
Een kind hoeft dit schema niet in één keer uit het hoofd te leren. Het is veel nuttiger om de verbanden regelmatig terug te laten komen in zinnen en korte teksten.
Zo ontstaat stap voor stap herkenning. Uiteindelijk gaat een kind steeds minder bewust zoeken naar het signaalwoord en steeds beter begrijpen hoe de schrijver informatie met elkaar verbindt.
Hoe herken je een tekstverband in een tekst?
Een tekstverband herkennen wordt makkelijker wanneer je kind een vaste aanpak gebruikt.
Laat je kind eerst de twee zinnen of alinea’s rustig lezen. Vraag vervolgens: wat heeft het tweede stukje met het eerste stukje te maken? Wordt er iets toegevoegd, uitgelegd, tegengesproken of veroorzaakt?
Daarna kan je kind naar mogelijke signaalwoorden kijken. Staat er bijvoorbeeld maar, omdat, daarom, eerst of kortom? Zo’n woord kan helpen om het verband te bevestigen.
Een handige volgorde is:
- Lees beide zinnen of alinea’s.
- Bepaal wat ze inhoudelijk met elkaar te maken hebben.
- Zoek naar een mogelijk signaalwoord.
- Kies het tekstverband dat het beste past.
- Controleer of je antwoord logisch is.
Vooral die laatste stap is belangrijk. Het herkennen van één bekend woord betekent namelijk niet automatisch dat het antwoord goed is.
Bij begrijpend lezen kan het verband bovendien tussen complete alinea’s zitten. Een eerste alinea beschrijft bijvoorbeeld een probleem, waarna de volgende alinea een oplossing geeft. Kinderen moeten daarom leren verder te kijken dan één losse zin.
Voorbeelden van tekstverbanden en signaalwoorden
Een schema is handig om iets op te zoeken, maar kinderen leren tekstverbanden vooral door ze in echte zinnen en teksten te zien.
Kijk bijvoorbeeld naar deze zin:
Finn had goed geoefend. Daarom kon hij de tafel van 7 steeds sneller uitrekenen.
Het signaalwoord daarom laat zien dat het tweede deel voortkomt uit wat ervoor staat. Finn heeft geoefend en als gevolg daarvan gaat het rekenen beter.
Een ander voorbeeld:
Veel vogels vliegen naar warmere gebieden. Sommige dieren blijven juist in Nederland.
Hier staat niet eens een heel opvallend signaalwoord zoals maar. Toch moet een kind uit de betekenis kunnen halen dat er een verschil wordt aangegeven. Dat laat zien waarom alleen signaalwoorden uit het hoofd leren niet voldoende is.
Bij een opsomming kan het bijvoorbeeld zo gaan:
In haar tas zitten een schrift, twee potloden, een gum en een liniaal.
De woorden en komma’s laten zien dat verschillende dingen worden opgesomd.
Bij een chronologisch verband:
Eerst trok Daan zijn schoenen aan. Daarna pakte hij zijn jas. Vervolgens liep hij naar buiten.
De woorden eerst, daarna en vervolgens helpen om de volgorde van gebeurtenissen te begrijpen.
Door kinderen steeds te laten uitleggen waarom zij denken dat er sprake is van een bepaald verband, voorkom je dat de oefening verandert in alleen woorden zoeken.
Veelgemaakte fouten bij tekstverbanden
Een veelgemaakte fout is dat kinderen alleen op zoek gaan naar een signaalwoord. Zodra ze bijvoorbeeld dus zien, kiezen ze zonder verder te lezen voor een conclusie. Soms klopt dat, maar de betekenis van de tekst moet altijd leidend blijven.
Ook een reden en een oorzaak kunnen verwarrend zijn. Bij een reden gaat het vaak om waarom iemand iets doet of vindt. Een oorzaak beschrijft waardoor iets gebeurt.
Vergelijk bijvoorbeeld:
Sara blijft thuis, omdat ze haar toets wil leren.
Dat geeft een reden voor haar keuze.
Door de zware storm viel een boom om.
Hier veroorzaakt de storm daadwerkelijk het omvallen van de boom.
Ook samenvatten en concluderen worden regelmatig door elkaar gehaald. Bij een samenvatting wordt belangrijke informatie uit de tekst kort herhaald. Bij een conclusie wordt op basis van eerdere informatie iets vastgesteld.
Wanneer je kind fouten maakt, is het daarom vaak nuttiger om te vragen: “Waarom dacht je dat dit het juiste verband was?” Uit die uitleg blijkt meestal beter waar het misgaat dan uit het antwoord alleen.
Tekstverbanden en signaalwoorden oefenen
Tekstverbanden en signaalwoorden oefenen werkt het beste wanneer de moeilijkheid langzaam wordt opgebouwd. Begin bijvoorbeeld met twee korte zinnen waarin een duidelijk signaalwoord staat.
Daarna kun je overstappen naar korte alinea’s. Laat je kind aangeven welk tekstverband wordt gebruikt en welk woord daarbij een aanwijzing geeft.
Een volgende stap is oefenen met echte begrijpend-lezenteksten. Daarin staan verschillende verbanden door elkaar en wordt het signaalwoord niet altijd zo duidelijk aangegeven. Dat komt dichter bij de manier waarop kinderen de vaardigheid op school moeten toepassen.
Tekstverbanden thuis oefenen
Thuis oefenen hoeft niet lang te duren. Met tien tot vijftien minuten gericht oefenen kun je al veel herhaling bieden.
Je kunt bijvoorbeeld een korte tekst nemen en je kind vragen de signaalwoorden te onderstrepen. Vraag vervolgens welk verband elk woord aangeeft en laat je kind uitleggen waarom.
Een andere oefening is juist het tegenovergestelde. Lees twee zinnen en vraag welk verband ertussen bestaat zonder eerst naar een signaalwoord te zoeken. Zo leert je kind dat de betekenis belangrijker is dan het herkennen van één los woord.
Je kunt je kind ook zelf voorbeelden laten bedenken. Vraag bijvoorbeeld om twee zinnen met een tegenstelling en laat je kind het woord maar of toch gebruiken. Zelf zinnen maken helpt om het verschil tussen de verbanden actief te begrijpen.
Gratis werkbladen voor tekstverbanden en begrijpend lezen
Wil je na de uitleg verder oefenen, dan zijn gratis werkbladen een handige volgende stap. Op oefenboeken.nl vind je gratis oefenbladen voor begrijpend lezen waarmee kinderen thuis zelfstandig met teksten en vragen kunnen oefenen.
Daarbij komen vaardigheden zoals informatie terugvinden, verbanden leggen, conclusies trekken en de bedoeling van een tekst begrijpen samen. Signaalwoorden en tekstverbanden worden zo niet als een los rijtje geleerd, maar toegepast binnen begrijpend lezen.
Kies bij voorkeur oefenmateriaal dat past bij de groep en het leesniveau van je kind. Een opdracht moet voldoende uitdaging bieden, maar niet zo moeilijk zijn dat alle aandacht naar het ontcijferen van de tekst gaat.
Door af en toe samen een fout antwoord te bespreken, haal je bovendien meer uit een werkblad. Vraag niet alleen wat het goede antwoord is, maar vooral hoe je kind dat uit de tekst heeft afgeleid.
Download nu onze Gratis werkbladen begrijpend lezen
Meer dan 100.000 ouders oefenen al met ons materiaal en zagen hun kind groeien in zekerheid, tempo en resultaat. Vul hieronder je gegevens in en ontvang de oefenbladen direct als PDF in je mailbox.
Extra oefenen met begrijpend lezen
Merk je dat je kind signaalwoorden meestal wel herkent, maar moeite houdt met het begrijpen van langere teksten? Dan is het zinvol om breder met begrijpend lezen te oefenen.
Bij begrijpend lezen komen verschillende vaardigheden namelijk samen. Een kind moet belangrijke informatie vinden, verbanden tussen zinnen herkennen, conclusies trekken en begrijpen waarom een schrijver bepaalde informatie geeft.
Voor een losse extra oefening zijn gratis werkbladen vaak voldoende. Wanneer je kind regelmatig wilt oefenen of meerdere onderdelen van begrijpend lezen lastig vindt, biedt een oefenboek meer structuur en herhaling.
De fysieke oefenboeken van oefenboeken.nl bevatten oefeningen die aansluiten bij het niveau van basisschoolleerlingen. Zo kan je kind thuis in een rustig tempo oefenen met begrijpend lezen en tegelijkertijd vaardigheden zoals tekstverbanden herkennen verder ontwikkelen.
Korte oefenmomenten zijn daarbij meestal prettiger dan lange oefensessies. Door regelmatig samen te bekijken wat al goed gaat en waar nog wat extra oefening nodig is, blijft oefenen overzichtelijk en krijgt je kind steeds meer vertrouwen in het lezen van teksten.
Tekstverbanden bij begrijpend lezen en schooltoetsen
Tekstverbanden zijn belangrijk bij begrijpend lezen omdat kinderen moeten begrijpen hoe informatie in een tekst met elkaar samenhangt. Dat kan rechtstreeks worden gevraagd, maar de vaardigheid is ook nodig bij vragen over oorzaken, conclusies, de hoofdgedachte of de functie van een alinea.
Ook bij leerlingvolgsystemen en toetsen zoals Leerling in Beeld, Cito en IEP kan goed tekstbegrip belangrijk zijn. Een kind hoeft daarbij niet altijd letterlijk de vraag te krijgen: “Welk tekstverband is dit?” Het herkennen van verbanden kan wel nodig zijn om een andere vraag over de tekst goed te beantwoorden.
Een kind kan bijvoorbeeld moeten begrijpen dat een tweede alinea een uitleg geeft bij de eerste, dat een gebeurtenis het gevolg is van iets wat eerder gebeurde of dat twee situaties tegenover elkaar worden gezet.
Daarom is het meestal effectiever om met volledige begrijpend-lezenteksten te oefenen dan alleen een lijst met signaalwoorden uit het hoofd te leren.
De gratis werkbladen van oefenboeken.nl kunnen worden gebruikt om zulke vaardigheden laagdrempelig te oefenen. Heeft je kind behoefte aan meer structurele herhaling, dan kunnen oefenboeken helpen om begrijpend lezen stap voor stap verder te trainen. Dat kan ook prettig zijn in een periode waarin op school toetsen van bijvoorbeeld Leerling in Beeld, Cito of IEP worden afgenomen.
