Het woord gezegde kan voor kinderen én ouders verwarrend zijn. Soms gaat het over een vaste uitdrukking, zoals met de deur in huis vallen. Maar op school kan “het gezegde” ook iets anders betekenen: een onderdeel van een zin dat kinderen leren herkennen bij zinsontleding.
Dat maakt het logisch dat je als ouder even moet schakelen. Je kind kan een opdracht krijgen over gezegden bij woordenschat of begrijpend lezen, maar ook bij taal en grammatica. In dit artikel leggen we rustig uit wat een gezegde betekent, hoe je het herkent en hoe je er thuis op een eenvoudige manier mee kunt oefenen.
Wat betekent gezegde?
Een gezegde kan twee betekenissen hebben. In de eerste betekenis is een gezegde een vaste combinatie van woorden met een figuurlijke betekenis. Denk aan: iets onder de knie hebben. Daarmee bedoel je niet letterlijk dat er iets onder je knie ligt, maar dat je iets goed kunt.
In de tweede betekenis hoort het woord gezegde bij zinsontleding. Dan gaat het om het gezegde in een zin: het deel van de zin dat vertelt wat het onderwerp doet, is of wordt. Kinderen komen deze betekenis vaak tegen bij taal, grammatica en ontleden.
Het is dus belangrijk om eerst te kijken naar de opdracht. Gaat het over de betekenis van een vaste uitdrukking? Of moet je kind het gezegde in een zin aanwijzen? Die twee betekenissen lijken op elkaar in naam, maar vragen om een andere manier van denken.
Gezegde als uitdrukking: wat is het?
Een gezegde als uitdrukking is een vaste groep woorden met een betekenis die je meestal niet letterlijk moet nemen. Kinderen moeten dan leren nadenken over wat er eigenlijk bedoeld wordt. Dat vraagt taalgevoel, woordenschat en ervaring met figuurlijk taalgebruik.
Een voorbeeld is: de kat uit de boom kijken. Dat betekent niet dat iemand echt naar een kat in een boom kijkt. Het betekent dat iemand eerst rustig afwacht voordat hij iets doet.
Voor kinderen op de basisschool kan dit lastig zijn. Zij nemen taal vaak nog letterlijk, zeker in de middenbouw. Door samen voorbeelden te bespreken, leert je kind stap voor stap dat woorden soms iets anders betekenen dan er letterlijk staat.
Wat is het verschil tussen een gezegde, spreekwoord en uitdrukking?
Gezegden, spreekwoorden en uitdrukkingen lijken op elkaar. Ze worden in het dagelijks taalgebruik ook vaak door elkaar gebruikt. Toch is er een klein verschil, en dat verschil kan op school belangrijk zijn.
Gezegde
Een gezegde is een vaste combinatie van woorden met een figuurlijke betekenis. Het is vaak geen volledige zin. Een voorbeeld is: met de deur in huis vallen. Dat betekent dat iemand meteen zegt waar het om gaat.
Spreekwoord
Een spreekwoord is meestal een volledige zin met een les of wijsheid erin. Een voorbeeld is: Wie het laatst lacht, lacht het best. Spreekwoorden worden vaak gebruikt om iets algemeens over het leven of gedrag te zeggen.
Uitdrukking
Een uitdrukking is een vaste manier om iets te zeggen. Veel gezegden vallen ook onder uitdrukkingen. Een voorbeeld is: een oogje in het zeil houden. Daarmee bedoel je dat iemand goed oplet.
Voor je kind is het vooral belangrijk dat het leert begrijpen wat er bedoeld wordt. Het verschil tussen de termen hoeft niet meteen perfect te zijn. Begrijpen en toepassen is belangrijker dan losse definities uit het hoofd leren.
Waarom zijn gezegden soms lastig voor kinderen?
Gezegden zijn vaak lastig omdat ze figuurlijk zijn. Kinderen lezen of horen de woorden, maar de echte betekenis ligt erachter. Als een kind door de mand vallen hoort, kan het zich letterlijk een mand voorstellen, terwijl de uitdrukking betekent dat iemand betrapt wordt.
Ook speelt woordenschat een rol. Als een kind weinig gezegden kent, kost het meer moeite om een tekst goed te begrijpen. Bij begrijpend lezen kan dat invloed hebben op het beantwoorden van vragen over de tekst.
Daarom helpt het om gezegden regelmatig kort te bespreken. Dat hoeft niet schools of ingewikkeld te zijn. Een gezegde uit een boek, gesprek of televisieprogramma kan al een mooi oefenmoment zijn.
Gezegde in een zin: wat leert je kind bij ontleden?
Bij zinsontleding betekent het gezegde iets anders. Dan kijkt je kind niet naar een vaste uitdrukking, maar naar de bouw van een zin. Het gezegde vertelt wat er in de zin gebeurt of wat er over het onderwerp gezegd wordt.
Neem de zin: De jongen fietst naar school. Het onderwerp is de jongen. Het gezegde is fietst, omdat dit aangeeft wat de jongen doet.
In langere zinnen bestaat het gezegde vaak uit meer dan één werkwoord. In de zin De jongen heeft naar school gefietst is het gezegde: heeft gefietst. Je kind leert dus goed kijken naar de werkwoorden in de zin.
Werkwoordelijk en naamwoordelijk gezegde
Op de basisschool leren kinderen vooral dat het gezegde vaak met werkwoorden te maken heeft. In de bovenbouw kan ook het verschil tussen een werkwoordelijk gezegde en een naamwoordelijk gezegde aan bod komen. Dit hoort bij taal en zinsontleding.
Werkwoordelijk gezegde
Een werkwoordelijk gezegde vertelt wat iemand of iets doet. In de zin Sara leest een boek is leest het werkwoordelijk gezegde. Het gaat hier om een handeling.
Soms bestaat het werkwoordelijk gezegde uit meerdere werkwoorden. In Sara heeft een boek gelezen is heeft gelezen het werkwoordelijk gezegde. Je kind zoekt dan alle werkwoorden die samen vertellen wat er gebeurt.
Naamwoordelijk gezegde
Een naamwoordelijk gezegde vertelt wat iemand of iets is, wordt, blijft, lijkt of schijnt. In de zin De lucht is blauw zegt is blauw iets over de lucht. Het gaat dan niet om een echte handeling, maar om een eigenschap of toestand.
Voor veel kinderen is dit lastiger dan het werkwoordelijk gezegde. Het helpt om eerst goed te oefenen met onderwerp, persoonsvorm en werkwoorden. Daarna kan je kind stap voor stap leren zien wanneer een zin iets zegt over hoe iemand of iets is.
Voorbeelden van gezegden en gezegdes in zinnen
Omdat het woord gezegde twee betekenissen heeft, is het handig om beide soorten voorbeelden naast elkaar te zien. Zo wordt het verschil duidelijker.
Voorbeelden van gezegden als uitdrukking:
- Met de deur in huis vallen betekent meteen zeggen waar het om gaat.
- Iets onder de knie hebben betekent dat je iets goed kunt.
- De kat uit de boom kijken betekent eerst rustig afwachten.
- Een oogje in het zeil houden betekent goed opletten.
- Door de mand vallen betekent betrapt worden.
Voorbeelden van het gezegde in een zin:
- Noor tekent een bloem. Het gezegde is: tekent.
- De kinderen spelen buiten. Het gezegde is: spelen.
- Papa heeft gekookt. Het gezegde is: heeft gekookt.
- De hond is moe. Het gezegde is: is moe.
- Mijn broer wordt later dokter. Het gezegde is: wordt dokter.
Door deze voorbeelden naast elkaar te zetten, ziet je kind dat “een gezegde” en “het gezegde in een zin” niet hetzelfde zijn. Dat voorkomt veel verwarring bij het maken van taalopdrachten.
Hoe kun je gezegden thuis oefenen?
Gezegden oefenen hoeft niet lang te duren. Een paar korte oefenmomenten per week zijn vaak al genoeg om je kind meer vertrouwen te geven. Kies liever voor 10 tot 15 minuten rustig oefenen dan voor een lange sessie waarin je kind moe wordt.
Bij gezegden als uitdrukking kun je samen een gezegde kiezen en vragen: “Wat denk jij dat dit betekent?” Daarna bespreek je de echte betekenis en laat je je kind er zelf een situatie bij bedenken. Zo wordt het gezegde concreter.
Bij het gezegde in een zin kun je korte zinnen gebruiken. Laat je kind eerst de persoonsvorm zoeken en daarna kijken welke werkwoorden samen het gezegde vormen. Begin eenvoudig en maak de zinnen pas moeilijker als je kind de basis begrijpt.
Je kunt ook oefenen tijdens het lezen. Komt er een uitdrukking of gezegde voorbij? Stop dan kort en bespreek wat ermee bedoeld wordt. Zo leert je kind taal begrijpen in een echte context.
Gezegden, taalbegrip en voorbereiding op schooltoetsen
Gezegden zijn niet alleen losse taalweetjes. Ze hebben ook te maken met woordenschat, begrijpend lezen en taalbegrip. Kinderen die figuurlijk taalgebruik beter begrijpen, kunnen teksten vaak makkelijker volgen.
Ook zinsontleding speelt een rol bij taalonderwijs. Het herkennen van het gezegde in een zin helpt kinderen om beter te begrijpen hoe zinnen zijn opgebouwd. Dat is vooral nuttig in de bovenbouw, waar taalopgaven vaak meer inzicht vragen.
Bij toetsen zoals Leerling in Beeld, Cito en IEP kunnen onderdelen als woordenschat, begrijpend lezen, taalverzorging en grammatica terugkomen. Gratis werkbladen en oefenboeken kunnen helpen om deze vaardigheden rustig te oefenen. Niet door te stampen, maar door regelmatig te herhalen en je kind met meer vertrouwen aan taalopgaven te laten werken.
Gratis werkbladen om met gezegden te oefenen
Gratis werkbladen zijn handig als je thuis gericht wilt oefenen zonder zelf opdrachten te hoeven bedenken. Voor dit onderwerp kunnen werkbladen helpen bij gezegden, woordenschat, figuurlijk taalgebruik en zinsontleding.
Je kind kan bijvoorbeeld oefenen met het koppelen van gezegden aan betekenissen. Ook kan het zinnen ontleden en zoeken naar het werkwoordelijk gezegde. Door dit op papier te doen, wordt zichtbaar wat je kind al beheerst en waar nog wat herhaling nodig is.
Op oefenboeken.nl vind je gratis oefenbladen voor taal, spelling en begrijpend lezen. Die kunnen ouders gebruiken om rustig te oefenen met onderdelen die aansluiten bij gezegden, zoals woordenschat, zinnen begrijpen en taalopgaven maken.
Download nu onze Gratis werkbladen taal & spelling
Meer dan 100.000 ouders oefenen al met ons materiaal en zagen hun kind groeien in zekerheid, tempo en resultaat. Vul hieronder je gegevens in en ontvang de oefenbladen direct als PDF in je mailbox.
Extra oefenen met taal in een oefenboek
Sommige kinderen hebben genoeg aan een korte uitleg en een paar losse oefeningen. Andere kinderen hebben meer herhaling nodig voordat een begrip echt blijft hangen. Dan kan een oefenboek prettig zijn.
Een oefenboek biedt structuur. Je kind oefent stap voor stap met taal, woordenschat, begrijpend lezen en soms ook grammatica. Begrippen zoals gezegde, onderwerp, persoonsvorm en zinsdelen komen daardoor vaker terug in verschillende soorten opdrachten.
Voor ouders is dat vaak fijn, omdat je niet steeds zelf hoeft te bedenken wat de volgende oefening moet zijn. Je kind kan in een rustig tempo werken, terwijl jij kunt meekijken en helpen waar dat nodig is.
Verzeker je kind van de beste resultaten met onze fysieke oefenboeken
Als je merkt dat je kind taal, woordenschat, begrijpend lezen of zinsontleding lastig vindt, kan extra oefenen thuis veel rust geven. Niet door lang achter elkaar te werken, maar door regelmatig korte oefenmomenten in te plannen.
De oefenboeken van oefenboeken.nl helpen kinderen stap voor stap oefenen met belangrijke taalvaardigheden. Ze zijn bedoeld als praktische ondersteuning naast school, zodat je kind meer grip krijgt op lastige onderdelen en met meer vertrouwen aan taalopgaven werkt.
Ook bij voorbereiding op toetsen zoals Leerling in Beeld, Cito en IEP kan herhaling helpen. Met duidelijke uitleg, passende oefeningen en een rustige opbouw wordt oefenen thuis overzichtelijker voor jou én je kind.
