Nederlandse gezegden kom je overal tegen. In boeken, in gesprekken, in de klas en soms ook in teksten die kinderen op school moeten begrijpen. Voor volwassenen zijn veel gezegden vanzelfsprekend, maar voor kinderen kunnen ze best verwarrend zijn.
Dat komt doordat gezegden vaak niet letterlijk bedoeld zijn. Als iemand zegt dat hij “met de deur in huis valt”, staat er natuurlijk niemand echt met een deur in een huis. Je kind moet leren dat zo’n zin een figuurlijke betekenis heeft.
In dit artikel lees je wat Nederlandse gezegden zijn, wat het verschil is met spreekwoorden en uitdrukkingen, waarom kinderen ze soms lastig vinden en hoe je er thuis rustig mee kunt oefenen.
Wat zijn Nederlandse gezegden?
Nederlandse gezegden zijn vaste zinnen of uitdrukkingen met een figuurlijke betekenis. Je gebruikt ze om iets op een korte en beeldende manier te zeggen. Vaak kun je de betekenis niet woord voor woord uit de zin halen.
Een voorbeeld is: “De draad kwijt zijn.” Dat betekent niet dat iemand echt een draad is verloren, maar dat iemand niet meer goed weet waar hij mee bezig was. Voor kinderen is dat soms lastig, omdat zij taal vaak eerst letterlijk begrijpen.
Gezegden horen bij de Nederlandse taal. Ze helpen kinderen om teksten, gesprekken en opdrachten beter te begrijpen. Daarom is het goed als kinderen niet alleen losse woorden leren, maar ook leren wat zinnen met een figuurlijke betekenis betekenen.
Waarom zijn gezegden belangrijk voor kinderen op de basisschool?
Op de basisschool bouwen kinderen stap voor stap hun woordenschat en taalbegrip op. Nederlandse gezegden spelen daar een kleine maar belangrijke rol in. Ze leren kinderen dat taal meer kan betekenen dan wat er letterlijk staat.
Dat is vooral belangrijk bij begrijpend lezen. In verhalen, informatieve teksten en opdrachten kunnen gezegden voorkomen. Als een kind de betekenis niet kent, kan het een zin of zelfs een hele alinea verkeerd begrijpen.
Ook in gesprekken op school en thuis komen gezegden vaak terug. Denk aan uitspraken als “even door de zure appel heen bijten” of “het kwartje valt”. Kinderen die dit soort taal herkennen, begrijpen sneller wat er bedoeld wordt.
Wat is het verschil tussen gezegden, spreekwoorden en uitdrukkingen?
Veel ouders zoeken op Nederlandse gezegden, maar bedoelen soms ook spreekwoorden of uitdrukkingen. Dat is heel begrijpelijk, want deze begrippen lijken op elkaar. Toch is er een klein verschil.
Het belangrijkste is dat kinderen niet alle taalkundige details hoeven te kennen. Voor hen is vooral belangrijk dat ze leren wat de zin betekent en wanneer je die gebruikt.
Gezegde
Een gezegde is een vaste combinatie van woorden met een figuurlijke betekenis. Het is vaak geen volledige zin, maar een stukje taal dat je in een zin gebruikt.
Voorbeeld: “met de deur in huis vallen”.
Dat betekent dat iemand meteen zegt waar het om gaat, zonder eerst rustig te beginnen.
Spreekwoord
Een spreekwoord is meestal een volledige zin met een levensles of algemene wijsheid. Spreekwoorden worden vaak gebruikt om iets duidelijk te maken dat voor veel situaties geldt.
Voorbeeld: “Wie het laatst lacht, lacht het best.”
Dat betekent dat je soms pas later ziet wie uiteindelijk gelijk krijgt of voordeel heeft.
Uitdrukking
Een uitdrukking lijkt veel op een gezegde. Het is een vaste manier om iets te zeggen, vaak met een figuurlijke betekenis.
Voorbeeld: “iets onder de knie krijgen”.
Dat betekent dat je iets goed leert beheersen.
Voor kinderen is het vooral handig om te weten dat gezegden, spreekwoorden en uitdrukkingen vaak niet letterlijk bedoeld zijn. De betekenis moet je dus leren begrijpen vanuit de context.
Bekende Nederlandse gezegden met betekenis
Kinderen leren gezegden het makkelijkst met duidelijke voorbeelden. Begin daarom met bekende Nederlandse gezegden die ze in het dagelijks leven kunnen tegenkomen.
Hieronder staan een aantal voorbeelden die geschikt zijn om samen met je kind te bespreken.
| Gezegde | Betekenis |
| De draad kwijt zijn | Niet meer weten waar je was gebleven |
| Met de deur in huis vallen | Meteen zeggen waar het om gaat |
| Iets onder de knie krijgen | Iets goed leren beheersen |
| Door de zure appel heen bijten | Iets vervelends toch doen |
| Het kwartje valt | Iemand begrijpt het ineens |
| In de wolken zijn | Heel blij zijn |
| De kat uit de boom kijken | Eerst rustig afwachten |
| Ergens geen touw aan vast kunnen knopen | Iets niet begrijpen |
| Met je neus in de boter vallen | Op een goed moment ergens bij zijn |
| Op dezelfde golflengte zitten | Elkaar goed begrijpen |
Bespreek bij elk gezegde niet alleen de betekenis, maar ook een herkenbare situatie. Vraag bijvoorbeeld: “Wanneer was jij heel blij? Dan kun je zeggen dat je in de wolken was.” Zo wordt de betekenis concreter.
Kinderen onthouden gezegden beter als ze de uitdrukking kunnen koppelen aan een gebeurtenis, gevoel of verhaal. Alleen een lijstje uit het hoofd leren werkt vaak minder goed.
Waarom vinden kinderen gezegden soms lastig?
Gezegden zijn lastig omdat kinderen eerst leren wat woorden letterlijk betekenen. Bij een zin als “de kat uit de boom kijken” kan een kind zich echt een kat in een boom voorstellen. Dat beeld klopt wel met de woorden, maar niet met de bedoeling.
Daarom vraagt figuurlijk taalgebruik om extra uitleg. Een kind moet leren dat sommige zinnen iets anders betekenen dan wat er letterlijk staat. Dat is een belangrijke stap in de taalontwikkeling.
Ook de context is belangrijk. Als een gezegde los wordt aangeboden, kan het moeilijk zijn om de betekenis te raden. In een verhaaltje of gesprek wordt vaak duidelijker wat ermee bedoeld wordt.
Het is dus heel normaal als een kind Nederlandse gezegden niet meteen begrijpt. Met herhaling, voorbeelden en rustige uitleg groeit dat begrip vanzelf.
Nederlandse gezegden oefenen met je kind
Je hoeft gezegden niet lang achter elkaar te oefenen. Korte oefenmomenten werken vaak beter. Kies bijvoorbeeld één of twee gezegden per keer en bespreek die rustig samen.
Een goede manier is om eerst te vragen wat je kind denkt dat het gezegde betekent. Daarna leg je de echte betekenis uit en bedenk je samen een voorbeeldzin. Zo leert je kind actief nadenken over taal.
Je kunt ook oefenen met situaties. Zeg bijvoorbeeld: “Je snapt ineens hoe de som werkt. Welk gezegde past daarbij?” Het antwoord kan dan zijn: “Het kwartje valt.”
Andere eenvoudige oefenvormen zijn:
- Laat je kind het gezegde tekenen.
- Koppel een gezegde aan de juiste betekenis.
- Laat je kind een eigen zin maken met het gezegde.
- Zoek gezegden in boeken of teksten.
- Bespreek tijdens het lezen wat een uitdrukking betekent.
Vooral bij kinderen in de bovenbouw kan het helpen om gezegden te koppelen aan begrijpend lezen. Begrijpt je kind de figuurlijke betekenis, dan wordt de tekst vaak ook duidelijker.
Gratis werkbladen voor Nederlandse gezegden en taalbegrip
Gratis werkbladen kunnen helpen om Nederlandse gezegden op een rustige manier te oefenen. Ze geven kinderen de kans om betekenissen te herkennen, voorbeelden te koppelen en zinnen beter te begrijpen.
Voor ouders is dat prettig, omdat je meteen ziet waar je kind nog over twijfelt. Begrijpt je kind het gezegde zelf niet? Of lukt het vooral nog niet om de betekenis in een zin toe te passen? Dat verschil is belangrijk.
Op oefenboeken.nl sluiten gratis werkbladen goed aan bij taal, woordenschat en begrijpend lezen. Ze kunnen gebruikt worden als korte extra oefening thuis, zonder dat het zwaar of schools hoeft te voelen.
Een werkblad is vooral handig als je kind baat heeft bij herhaling. Door steeds een paar gezegden te oefenen, wordt figuurlijk taalgebruik steeds herkenbaarder.
Download nu onze Gratis werkbladen taal & spelling
Meer dan 100.000 ouders oefenen al met ons materiaal en zagen hun kind groeien in zekerheid, tempo en resultaat. Vul hieronder je gegevens in en ontvang de oefenbladen direct als PDF in je mailbox.
Oefenboeken voor taal, woordenschat en begrijpend lezen
Gezegden staan niet los van andere taalvaardigheden. Ze hebben te maken met woordenschat, zinsbegrip, figuurlijk taalgebruik en begrijpend lezen. Daarom is het zinvol om gezegden te zien als onderdeel van bredere taalontwikkeling.
De oefenboeken van oefenboeken.nl kunnen daarbij ondersteunen. Ze helpen kinderen om stap voor stap te oefenen met taal en begrijpend lezen, op een manier die aansluit bij wat kinderen op de basisschool leren.
Voor veel kinderen werkt oefenen in een boek prettig, omdat de opbouw duidelijk is. Ze kunnen rustig werken, opdrachten herhalen en succeservaringen opdoen. Dat geeft vaak meer vertrouwen, zeker als taal of lezen lastig voelt.
Wil je thuis extra oefenen met taalbegrip, woordenschat of begrijpend lezen? Dan kunnen de oefenboeken een fijne aanvulling zijn op wat je kind op school leert. Zo oefent je kind niet alleen losse begrippen, maar ook het begrijpen van taal in zinnen en teksten.
Gezegden, begrijpend lezen en voorbereiding op Leerling in Beeld, Cito en IEP
Nederlandse gezegden hoeven niet als losse lijstjes gestampt te worden voor toetsen. Toch kan het begrijpen van gezegden wel helpen bij taalopdrachten en begrijpend lezen. Kinderen komen in teksten namelijk regelmatig figuurlijke taal tegen.
Bij toetsen zoals Leerling in Beeld, Cito en IEP draait het vaak om goed lezen, verbanden leggen en begrijpen wat er echt bedoeld wordt. Als een kind een gezegde letterlijk neemt, kan de betekenis van een zin onduidelijk worden.
Daarom is oefenen met gezegden vooral waardevol als onderdeel van taalbegrip. Je kind leert beter letten op context, betekenis en bedoeling. Dat helpt niet alleen bij schooltoetsen, maar ook bij gewone teksten in de klas.
De gratis werkbladen en oefenboeken van oefenboeken.nl kunnen kinderen helpen om met meer vertrouwen te oefenen. Niet door te stampen, maar door taal stap voor stap beter te begrijpen.
